Bu site kapanmıştır. Yeni sitemiz: Parstoday Turkish
Pazartesi, 25 Ocak 2016 12:09

İranlı ünlüler, evrensel mefahirler - 73

İranlı ünlüler, evrensel mefahirler - 73

"İranlı ünlüler, evrensel mefahirler" başlığı altında hazırladığımız sohbetimizin her bölümünde sizleri şu anda mezarları İran sınırlarının dışında kalan ünlü İranlı şahsiyetlerle tanıştıracağız.

Bir çoklarının eserleri hem İran'da ve hem dünyada yayınlanan bu ünlü şahsiyetlerin ve düşünürlerin kendileri ve eserleri evrensel miras sayılıyor. Mevlana, Nizami Genceyi, Şeyh Şahabeddin Suhreverdi, Ebureyhan Biruni, Hoca Nusireddin Tusi, sözünü ettiğimiz İranlı bilgin, arif ve düşünürlerin örnekleridir.


Bugün İran'ın kameri altıncı ve miladi on ikinci yüzyılın ünlü filozofu, hekim ve arifi, Şeyhul İşrak lakaplı şeyh Şahabeddin Ebulfutuh Yahya bin Habeş Sohreverdi'yi ve eserlerini ele almak ve bu büyük İranlı filozof ve arifin değerli hizmetlerini anlatmak istiyoruz. Kısaca Şeyhi İşrak olarak anılan bu büyük filozof ve arif İslamî felsefe ve hikmet ve irfanın yaygınlaşmasında önemli rol ifa etti ve günümüzde işrak felsefesi olarak anılan İslamî felsefenin en önemli ekollerinden birinin temelini attı.


Şahabeddin Sohreverdi, İslamî felsefe geleneğinde işrak ekolünün temelini atan İranlı büyük filozof ve ariftir. Sohreverdi İran'ın Zencan yöresinde Shreverd köyünde dünyaya geldi. Tarih yazarları bu büyük filozofun tam adını Ebulfutuh Şahabeddin Yahya bin Habaş bin Emirek Sohreverdi ve lakaplarını şeyhi işrak, şeyhi şehid ve şeyhi maktul olarak kaydetmiştir. Bazı tezkere yazarları adını Ömer olarak zikretmişken, araştırmacılar Sohreverdi'den Ömer adı ile söz edenlerin onu kameri yedinci yüzyılın arifi ve Avariful Maarif'in yazarı ve Sohreverdiye tarikatının başı Şahabeddin Ebuhufz Ömer Sohreverdi ile karıştırdığını belirtiyor.
Şahabeddin Sohreverdi'nin doğum tarihi konusunda da tarihçilerin arasında anlaşmazlık yaşanıyor. Şahabeddin Sohreverdi'nin doğum tarihi kameri 545 ila 550 yılları arasında olması gerekiyor. Fakat Seyyid Hüseyin Nesr ve Hanry Carbon gibi bir çok çağdaş tarihçi belki biraz da hoşgörülü davranarak Sohreverdi'nin doğum tarihini kameri 549 olarak belirtiyor.


Şahabeddin Sohreverdi'nin kısa ömrünü üç döneme ayırmak mümkün. İlk dönem çocukluk yıllarını kapsayan ve Sohreverd köyünde ikamet ettiği yıllardan ibarettir. Tarihçiler Sohreverdi'nin yaşamının bu evresi hakkında pek bilgi sahibi bulunmuyor ve bu yüzden doğduğu Sohreverd köyünde nasıl yetiştiği ve ne kadar ilim ve bilim öğrendiği muğlaktır. Bu dönemli ilgili bilinen tek şey, Sohreverdi'nin ilk öğrenimine bu köyde başlamış olması ve hocası şeyh Abdurrahman'ın tüm bilimini çocuk olmasına karşın öğrenmesi ve kendi yaşıtlarını geride bırakmasıdır.
Sohreverdi daha sonra köyünden ayrılarak bilim peşinden Marağa kentine gitti ve Mecdeddin Cili nezdinde hikmet dersi almaya başladı ve güya aynı dönemde arkadaşları ve talebelerinin isteği üzerine el Tenkihat fi usulu fıkıh adlı eserini kaleme aldı.


Sohreverdi'nin hocası Mecdeddin Cili o dömenin kelam ve hikmet bilginlerinden biriydi ve kameri 6 ve 7. Yüzyılın büyük İranlı hekimi ve müfessiri immam Fahr Razi gibi talebeleri yetiştirmişti. İmam Fahr Razi uzun yıllar Mecdeddin Cili'nin nezdinde kelam ve hikmet öğrendi ve şeyh Şahabeddin Sohreverdi de Marağa'da ikamet ettiği yıllarda İmam Fahr Razi ile birlikte Cili'den ders aldığı belirtilir. Yine anlatılanlara göre, felsefe ilminin en büyük muhaliflerinden biri olan İmam Fahr Razi, şeyh Şahabeddin Sohreverdi ile bir kaç yıl birlikte ders aldığından ötürü, şeyhin vefatından sonra kendisine Sohreverdi'nin kitabının bir nüshası verildiğinde, kitabı öptü ve eski okul arkadaşının anısına göz yaşı döktü.


Şeyh Şahabeddin Sohreverdi eğitimine devam etmek amacıyla kameri 574 yılında Marağa'dan ayrıldı ve İsfahan'a gitti. Burada şeyh Sohreverdi, Ömer bin Sahlan Savi'nin telifi olan ve Şifa adlı eserin en güzel derlemesi sayılan El Besairul Nasiriye adlı kitabı öğrendi. Şeyh Sohreverdi aynı kentte, İbni Sina'nın düşünceleri ve görüşleri ile tanıştı.
Şeyhi işrak İsfahan kentinde ikamet ettiği dönemde İbni Sina'nın Doğu hikmetine daha da hayran oldu ve anlatılanlara göre İbni Sina'nın Risaletul Tir adlı risalesinin Farsçaya çevirisini ve Bostanul Kulub ve Kıssatul Garbul Gariba adlı risalelerinin telifini İsfahan'da ikamet ettiği yıllarda gerçekleştirdi.


Şeyh Şahabeddin Sohreverdi'nin yaşamının ikinci dönemi, kameri 579 yılından önce İsfahan kentinde iki üç yıl ikamet ettikten sonra seyahatleri ile başladı. Şeyh Sohreverdi seyahat etmeyi çok severdi ve bu seyahatleri sırasında bir çok büyük alim ve hekimle görüştü ve onlardan bilim ve hikmet öğrendi. Şeyh Sohreverdi bir süre sofi cemaati ile oturup kalktı ve nefsini tezkiye etmekle uğraştı. Şeyh yılın çoğu günlerini oruçlu geçiriyordu. Anlatılanlara göre şeyh Sohreverdi aşırı zorluk çekmeleri sayesinde yüksek mertebelere erdi ve keramet sahibi oldu.


Şeyh Sohreverdi yaşadığı çağın diğer düşünceleri ve inançları ile tanışmak üzere bugünkü Türkiye ve Suriye topraklarına seyahat etti. Şeyh şimdiki Türkiye'nin Mardin kentinde Fahreddin Ebu Abdullah Muhammed bin Abdusselam Mardini ile tanıştı ve aralarında derin bir dostluk kuruldu. Şeyh Sohreverdi meşai filozoflardan olan Mardini için bazı hikmet kitaplarını okuyor ve ardından birlikte tartışıyordu ve Mardini sürekli şeyhin fazl ve bilgisinin derinliğini itiraf ediyordu. Bu tartışmaların ve diyalogların sonucunda Mardini şeyh Sohreverdi'nin öldürüleceğini tahmin etti. Mardini'nin kendisi başta hikmet, lagat ve tıp olmak üzere kendi çağının çeşitli ilimlerinde en büyük bilginlerden biriydi. Mardini kendi çağının ender meşai filozoflarından biri ve şeyh Şahabeddin Sohreverdi'nin de son hocasıydı. Mardini hikmeti Hemedanlı bir hekimden ve tıb bilimini de ibni Telmiz Bağdadi'den öğrenmişti.
Şeyh Sohreverdi kameri 578 yılına kadar Mardin'de ikamet etti ve Mardini ile dostluğunu sürdürdü ve ardından 579 yılında şimdiki Suriye topraklarına doğru yola çıktı ve Halep kentine geldi.


Şeyh Sohreverdi'nin Halep kentine gelmesiyle beraber, yaşamının ikinci evresi de sona ermiş oldu. O sırada şeyh yaklaşık otuz yaşındaydı ve el Meşari vel Mutarihat adlı eserini yazdı ve yine kameri 582 yılında ve aynı kentte en önemli felsefi eseri olan Hikmetul İşrak adlı eserini tamamladı.
Şeyh Sohreverdi aynı dönemde ve kameri 584 ve 585 yıllarında Hikmetul İşrak adlı eseri sayesinde elde ettiği ün yüzünden selçuklu hükümdarların himayesinden yararlandı ve Tokat ve Harput yörelerine gitmek ve bu yörelerin hükümdarlarının nezdinde ikamet etmekle beraber iki risale yazdı ve birincisini Rükneddin Süleyman'a ve ikincisini de İmadeddin Ebubekir'e hediye etti.
Şeyh Sohreverdi ömrünün son döneminde Halep kentine geldikten sonra ilk Halaviye medresesine ve daha sonra Nuriye medresesine girdi ve Hanbeli fakihlerle tartışarak onlara üstünlük sağladı. Şeyh Sohreverdi'nin Hanbeli fakihlere üstünlük kurduğu haberi şanını ve şöhretini arttırırken, haberi de saraya ulaştı. Salahaddin Eyyübi'nin oğlu Zahir onu sarayına çağırdı ve birinci sınıf danışmanlarından biri yaptı.


Ancak şeyh Sohreverdi'nin derin zekası, geniş bilimi ve yine hikmetin başka ekollerine açık olması ve ayrıca batıni sırlara ve ilimlere eğilimli olması, kral Zahir sarayındaki fakihlerin kıskançlığını tetikledi ve hepsi şeyhe düşman kesildi. Söz konusu fakihler şeyh Sohreverdi'yi ortadan kaldırmak için bir münazara meclisi düzenledi ve ardından şeyhi küfür ve ilhatla suçladı ve kraldan din karşıtı inançları yüzünden şeyh Sohreverdi'yi öldürmesini istedi. Ancak kral, fakihlerin talebini kabul etmedi ve onların isteğini reddetti. Fakihler ise topluca bir mektup yazarak Salahaddin Eyyübi'ye gönderdi. O günlerde Salahaddin Suriye topraklarını daha yeni yeni haçlıların elinden kurtarmıştı ve kendi itibarını korumak için ulamanın onayına ihtiyacı vardı ve bu yüzden mecburen fakihlerin talebine boyun eğdi ve oğluna Sohreverdi'yi öldürmesini emretti. Kral Zahir isteksizce babasının emrine teslim oldu ve şeyh Sohreverdi'yi kameri 587 yılında hapse attı. İbni Şeddad'ın anlattığına göre şeyh Şahabeddin Sohreverdi'nin cansız naşı kameri 587 yılının zilhicce ayının son Cuma günü zindandan çıkarıldı.015

 

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile