Bu site kapanmıştır. Yeni sitemiz: Parstoday Turkish
Perşembe, 14 Ocak 2016 22:40

İranlı Ünlüler, Evrensel Mefahirler - 71

İranlı Ünlüler, Evrensel Mefahirler - 71

Bugün İran bir başka ünlü şahsiyeti, kameri dördüncü ve miladi onuncu yüzyılın ünlü matematikçisi ve müneccimi Ebulvefa Buzcani ile tanışmak ve bu büyük seçkin İranlı bilginin yaşamını ve değerli hizmetlerini ve eserlerini gözden geçirmek istiyoruz. Buzcani, geometri, trigonometri, aritmetik, uygulamalı geometri, nücum ve matematik bilimlerinin ilerlemesinde ve bu bilimlerde yeniliklerde büyük payı olan bir bilgindir.


Ebulvefa Buzcani olarak ün yapan Muhammed bin Muhammed bin Yahya, kameri dördüncü ve miladi onuncu yüzyılın ünlü matematikçisi ve müneccimi, kameri 328 yılının Ramazan ayının birinci gününde İran'ın Horasan velayetinin şimdiki Torbeti Cam kentinin Buzcan beldesinde dünyaya geldi. Ebulvefa Buzcani adının İbni Nedim'in el-Fihrist adlı eserinde gelmesi ise bu şahsiyetin ilmi makamının büyüklüğünü yansıtır, çünkü Buzcani ibni Nedim ve Ebureyhan Biruni ile çağdaştır.
İranlı bilgin Ebulvefa Buzcani matematik dersini Buzcan'da ikisi de yaşadıkları çağın seçkin matematikçileri olan dayısı ve amcasından aldı. Kameri 348 yılında Buzcani henüz 20 yaşındayken o çağın ilimlerini öğrenmek ve büyük üstadlardan feyz almak üzere Bağdat'a gitti ve bu kentte ikamet etmeye başladı. Buzcani daha sonra Azdeddole'nin oğlu Şerefeddole'nin hizmetine girdi ve Şerefeddole'nin Bağdat kentinde inşa ettirdiği rasathanede Ebusahl Bijen'in gözetiminde çalışmaya başladı.


Miladi onuncu yüzyılın ikinci yarısının ünlü tarihçisi George Sarter, kameri dördüncü yüzyılın ikinci yarısını Ebulvefa çağı olarak adlandırıyor. Bu dönemde Avrupa bir sürü etnik çalışmalara ve savaşlara sahne olmuştu. Bir yandan toprak ağalarının feodal düzeni ile uğraşan ve öbür yandan kilisenin öğretilerinin sultası altına giren Avrupa, bilimsel ilerlemeden oldukça uzaklaşmıştı.
Doğuda ise Bağdat'ta halife iktidarı iyice sarsılmış, insanlar yoksulluk ve kaygı içinde yaşamaya başlamıştı. Çin, Hindistan ve Japonya da bilimsel durgunluk sürecine girmişti. Bu şartlarda ise İran'da durum başka türlüydü. Ebulvefa doğduğu günlerde Samaniler Horasan yöresinde hüküm sürüyor, Fars dili ve edebiyatına, İran kültürü ve geleneklerine merak duyuyordu. Bundan başka, Samaniler başka mezheplere karşı bağnazlık etmiyordu ve bu durum bilim adamlarının huzur içinde çalışmalarını sürdürmelerine zemin hazırlamıştı. O dönemde yörede kitapçı dükkânları artmış, büyük kütüphaneler inşa edilmişti ve İran topraklarında bilim ve ilim öğretmek üzere büyük medreseler açılmıştı. O dönemde ayrıca Ebureyhan Biruni ve ibni Sina gibi büyük bilginler yaşıyordu. O dönemde İranlı matematikçiler sadece yunan matematikçilerin tercümanı veya yorumcuları değildi ve kendileri matematik bilimini tamamlayan bir sürece imza attı.


Buzcani'nin geometri, trigonometri, aritmetik, uygulamalı geometri, nücum ve matematik bilimlerinin ilerlemesinde ve bu bilimlerde yeniliklerde büyük payı oldu. Buzcani'nin musikide de eli vardı, fakat musiki alanında ünü matematik ve nücum bilimleri kadar değildi. Buzcani'den Haseb ve Mühendis lakaplarıyla da söz ediliyor.
Buzcani'nin Bağdat'a gelişi üzerinden henüz bir kaç yıl geçmişken, yaşadığı çağın en ünlü bilginlerinden biri olmuştu. Ebulvefa Buzcani Bağdat kentinde bilimsel çalışmaları, nücum rasatları ve astronomi çalışmalarının yanında divan işleriyle de uğraşıyordu. Buzcani bir süre Bağdat'ta bir hastanenin başına da geçti. Buczani Bağdat bilginlerinin yanı sıra İran'da ve Bağdat dışında yaşayan ve çağdaşı olan bilginlerle de bilimsel yazışmalar gerçekleştiriyordu. Örneğin Buzcani çağdaşı olan matematikçi Ebuali Hububi ve yine İranlı büyük bilgin Ebureyhan Biruni ile yazışmaları vardı. Ebuhayyan Tevhidi ve Ebunasr Irak Buzcani'den Şeyh lakabı ile söz etmiştir.


Ebulvefa Buzcani, çağdaşı olan Ebureyhan Biruni ile bilimsel fikir alışverişinde bulunuyordu. Örneğin Ebureyhan Harezm'da yaşadığı yıllarda, ay tutulmasını eşzamanlı rasat etmek üzere Bağdat'ta bulunan Buzcani ile anlaştı ve böylece iki farklı noktada yapılan rasat sonuçları karşılaştırıldı.
Ebulvefa Buzcani kendisinden önce yaşamış İranlı ve Yunan bilginlerin eserleri üzerine yorumlar yazdı, kendisi de geometri ve trigonometri bilimlerinde bir çok yeniliğe imza attı. Buzcani bir üçgenin yüzölçümünü hesaplamak için elde yükseklik yokken ve sadece üç kenarın ölçüleri varken Heron denklemine denk gelen yeni bir denklem geliştirdi ve bunu Ebuali Hububi'ye gönderdi. Fakat Buzcani'nin trigonometride en önemli çalışması, tanjantların denkleminde yeni bir denklem geliştirmek ve bu bilimde kullanmaktı.


Ebulvefa Buzcani'den günümüze dört önemli yazı ulaşmıştır. Bunlardan ilki, katiplerin ve muhasebecilerin aritmetik biliminden ihtiyaç duydukları şey, ikincisi zanaatkarların geometriden ihtiyaç duydukları şey, üçüncüsü ve dördüncüsü de matematik ve geometri kitaplarıdır. Buzcani'nin ilk iki eseri olan katiplerin ve muhasebecilerin aritmetik biliminden ihtiyaç duydukları şey ve zanaatkarların geometriden ihtiyaç duydukları şey, uygulamalı matematiğin en güzel örnekleridir.


Buzcani uygulamalı aritmetiğinde ilk iki bölümü sırf aritmetik konularına ayırmış ve daha sonra üçüncü ila yedinci bölümlerde uygulamalı matematiği gündeme getirmiştir. Tarihi belgelere göre bu kitap kameri 367 ila 372 yılları arasında yazılmış ve Buzcani bu eseri Deylemi kralı Azdeddole için yazdığını belirtmiştir. Buzcani eserin ilk bölümünde matematiğin teorik ilkelerini irdelemiş ve bir çok yeni kavramı beyan etmiştir. Buzcani, kesirlerin geçmiş yöntemlere kıyasla daha hızlı bir şekilde basitleştirilmesine yardımcı olan yeni bir yöntem geliştirdi. Buzcani kitabın ikinci bölümünde İslam dünyasının matematik tarihinde ilk kez eksi işaretli rakamları kullandı ve bunun için borç kavramını kullandı.


Buzcani diğer bir eseri olan geometrik hesaplar adlı eserinin başında geometrik yapılar için gerekli olan araç ve gereçlerden söz etmiş ve ardından geometrinin en basit yapısal meselelerini anlatmış ve daha sonra daha karmaşık şekilleri ele almıştır. Buzcani her yerde istidlalleri ve bazen bir kaç yöntemle meselelerin çözümünü sunmuş ve çözümlerinin bilimsel uygulamalarını da gözetlemiştir. Buzcani bu eserinde ayrıca üç boyutlu şekilleri de ele almış ve özellikle bir kürenin yüzeyinin çizimi ve yine düzenli ve düzensiz çok genlilerle ilgili bir çok önemli meseleyi çözümlemiştir. Buzcani eserinde çeşitli el sanatlarında kullanılan geometrik şekilleri de unutmamıştır.


Ebulvefa Buzcani'nin şaheserlerinden biri, Betlemyus'un Mecasti adlı eserine göre yazdığı ve Mecasti veya El-Kamil adını verdiği eseridir. Bu eser bazı tarihçilerin iddia ettiğine göre Betlemyus'un eserinin yeniden yazılışı değildir ve günümüze dek hiç bir nüshası kalmayan Zici Buzcani olduğu düşünülüyor. Fakat Ebureyhan Biruni bu iki eserin birbirinden farklı eserler olduğunu belirtiyor.
Buzcani Mecsati adlı eserinde semavi hareketlere gerekli açıklamaları getiriyor ve gerçekte bu eseri trigonometrinin tam olarak temeli sayılıyor.
Buzcani'nin çabalarını takdir etmek amacıyla ayın yüzeyinde bir zirveye İranlı büyük bilginin adı verdiği belirtiliyor.
Ebulvefa Buzcani 3 recep 388 yılında Bağdat'ta hayata gözlerini yumdu.015

 

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile